Zacznijmy od poziomu podstawowego. Tutaj niezwykle wa\u017cny jest dob\u00f3r odpowiedniego terenu do treningu. G\u0142\u00f3wnymi celami na tym poziomie s\u0105: oswojenie si\u0119 z map\u0105, w\u0142a\u015bciwe jej rozumienie oraz orientowanie, a tak\u017ce przyzwyczajenie si\u0119 do bycia w lesie. Dobrym sposobem na zbudowanie w dziecku poczucia, \u017ce las jest jego przyjacielem, a nie ciemnym, strasznym miejscem, gdzie mieszkaj\u0105 dzikie zwierz\u0119ta, jest zorganizowanie zabaw. Dzi\u0119ki nim las b\u0119dzie kojarzony z czym\u015b przyjemnym. Mog\u0105 to by\u0107 zar\u00f3wno gra w chowanego lub berka, jak i slalom mi\u0119dzy drzewami czy r\u00f3\u017cnego rodzaju wy\u015bcigi. W celu wy\u0107wiczenia orientowania mapy najlepiej jest zbudowa\u0107 labirynt (na korytarzu, placu zabaw czy sali gimnastycznej). Dzi\u0119ki temu dzieci b\u0119d\u0105 musia\u0142y ca\u0142y czas pilnowa\u0107 swojej pozycji i naucz\u0105 si\u0119 operowa\u0107 map\u0105. Zabawa w poszukiwanie skarb\u00f3w nauczy dzieci rozumienia prostego planu (ulice, budynki, pola) i poruszania si\u0119 z map\u0105 w r\u0119ku. Na terenie wok\u00f3\u0142 szko\u0142y czy w innym znanym dzieciom miejscu nale\u017cy ukry\u0107 \u201eskarby\u201d (mog\u0105 to by\u0107 zwyk\u0142a krepina czy kolorowe obrazki; trenerzy \u2013 zdajcie si\u0119 na swoj\u0105 inwencj\u0119 tw\u00f3rcz\u0105!). Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 planem, dzieci chodz\u0105 b\u0105d\u017a biegaj\u0105 po okre\u015blonym terenie, a gdy znajd\u0105 \u201eskarb\u201d, musz\u0105 zapami\u0119ta\u0107, w kt\u00f3rym miejscu go odszuka\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
SYMBOLE I ELEMENTY LINIOWE<\/strong><\/p>\n\n\n\n Poziom pierwszy odpowiedni jest dla dziesi\u0119ciolatk\u00f3w, przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce dziecko zacz\u0119\u0142o swoj\u0105 przygod\u0119 z orientacj\u0105 w wieku 8-9 lat. Liczby te s\u0105 jednak tylko umowne, poniewa\u017c trenowa\u0107 mo\u017cna zacz\u0105\u0107 kiedy tylko si\u0119 chce. Na tym poziomie rozpoczyna si\u0119 intensywniejsza praca z map\u0105. Rozbudzenie w dzieciach wyobra\u017ani oraz umiej\u0119tno\u015bci przetwarzania widzianej rzeczywisto\u015bci na znaki i kolory obecne na mapie, a tak\u017ce wyrobienie zdolno\u015bci do poruszania si\u0119 wed\u0142ug prostej mapy, z wykorzystaniem g\u0142\u00f3wnych dr\u00f3g, to g\u0142\u00f3wne za\u0142o\u017cenia tego etapu. Tutaj r\u00f3wnie\u017c, po pewnym okresie edukacji, nale\u017cy podda\u0107 podopiecznych testowi umiej\u0119tno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n NAUKA PRZEZ ZABAW\u0118<\/strong><\/p>\n\n\n\n Poprzez zabaw\u0119 dzieci b\u0119d\u0105 przyswaja\u0107 kolory i znaki znajduj\u0105ce si\u0119 na mapie. Na przyk\u0142ad: na sali gimnastycznej czy korytarzu urz\u0105dzamy wy\u015bcigi rz\u0119d\u00f3w, z przeszkodami lub bez; na drugim ko\u0144cu sali ich zadaniem b\u0119dzie u\u0142o\u017cenie puzzli wyci\u0119tych z mapy lub dopasowanie znak\u00f3w z mapy do ich definicji. Aby polepszy\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci orientowania mapy, dzieci mog\u0105 wykona\u0107 proste \u0107wiczenie: spacer z map\u0105 i jej kciukowanie. Podczas prostej trasy prowadz\u0105cej po drogach zawodnik musi ca\u0142y czas wiedzie\u0107, gdzie si\u0119 znajduje; wodzenie kciukiem po mapie, zgodnie z tempem marszu, bardzo mu to u\u0142atwia. R\u00f3wnie\u017c podczas spaceru trenerzy mog\u0105 zacz\u0105\u0107 wprowadza\u0107 orientowanie si\u0119 wzgl\u0119dem element\u00f3w liniowych (dr\u00f3g, \u015bcie\u017cek, row\u00f3w, granic kultur itd.) oraz element\u00f3w g\u0142\u00f3wnych (np. budynki). Najlepszym testem na zako\u0144czenie i podsumowanie poziomu pierwszego b\u0119dzie samodzielny bieg na trasie oznaczonej wst\u0105\u017ckami lub (preferowane) na trasie z bu\u017akami.<\/p>\n\n\n\n Kompas i \u015bcinanie rog\u00f3w SUS W LAS<\/strong><\/p>\n\n\n\n Na poziomie trzecim najwi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119 nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 na wykorzystywanie punktu ataku, jak r\u00f3wnie\u017c na \u0107wiczenie d\u0142u\u017cszych (powy\u017cej 200 m) przebieg\u00f3w bez element\u00f3w liniowych. Zawodnicy b\u0119d\u0105cy na tym poziomie ucz\u0105 si\u0119 wybierania prostych wariant\u00f3w, wymagaj\u0105cych od nich nie tylko poruszania si\u0119 po drogach. Dobrym sposobem na \u0107wiczenie tej umiej\u0119tno\u015bci jest bieg w parach. Dw\u00f3ch zawodnik\u00f3w startuje w tym samym czasie, na odpowiednio przygotowanej trasie, z zadaniem wyboru r\u00f3\u017cnych wariant\u00f3w. Trening ten uczy szybkiego podejmowania decyzji: w sytuacji, gdy obaj zawodnicy wybior\u0105 ten sam wariant, prawo do jego realizacji ma ten, kt\u00f3ry go zauwa\u017cy i odbiegnie szybciej. Zawodnik mo\u017ce te\u017c sprawdzi\u0107 si\u0119 samodzielnie, dwukrotnie biegn\u0105c t\u0119 sam\u0105 tras\u0119, za drugim razem wybieraj\u0105c jednak inne warianty. P\u00f3\u017aniej warto por\u00f3wna\u0107 czasy przebieg\u00f3w i wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski. Pami\u0119tajmy jednak, \u017ceby w przypadku takiego treningu trasy by\u0142y stosownie kr\u00f3tsze. Sprawdzi si\u0119 tu tak\u017ce lini\u00f3wka, w nie do ko\u0144ca standardowym wydaniu. W tym przypadku linia powinna przechodzi\u0107 przez las, tylko fragmentami pokrywaj\u0105c si\u0119 z elementami liniowymi, zapewniaj\u0105c jednak zawodnikowi swego rodzaju spok\u00f3j i pewno\u015b\u0107, \u017ce po ka\u017cdym le\u015bnym przebiegu trafi na drog\u0119. Nowo\u015bci\u0105 na tym poziomie jest trening o nazwie \u201egwiazda\u201d, kt\u00f3ry rozwija umiej\u0119tno\u015b\u0107 dok\u0142adnego wej\u015bcia na punkt. Z punktu startu (umiejscowionego np. na skrzy\u017cowaniu \u015bcie\u017cek w lesie) zawodnik biegnie do punkt\u00f3w rozstawionych w r\u00f3\u017cnych kierunkach i odleg\u0142o\u015bciach. Na mapie, kt\u00f3r\u0105 dostaje od trenera, zaznaczony jest tylko jeden punkt. Po jego podbiciu i powrocie na punkt startu nast\u0119puje zmiana mapy na inn\u0105, z kolejnym punktem. Na dalszych etapach zaawansowania trening ten zawodnicy mog\u0105 wykonywa\u0107, zapami\u0119tuj\u0105c drog\u0119 do punktu na starcie, a nast\u0119pnie biegn\u0105c bez mapy.<\/p>\n\n\n\n UKSZTA\u0141TOWANIE TERENU<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tak naprawd\u0119 dopiero na poziomie czwartym rozpoczyna si\u0119 faktyczna praca z terenem oraz nauka dok\u0142adnego odczytywania br\u0105zowych element\u00f3w (warstwic, g\u00f3rek, muld itp.). Tutaj ponownie rozpoczyna si\u0119 \u201epraca u podstaw\u201d. Trzeba wyj\u015b\u0107 z lasu i wr\u00f3ci\u0107 na sal\u0119 gimnastyczn\u0105, na korytarz czy do szkolnej klasy. Dzi\u0119ki \u0107wiczeniom m\u0142odzi biegacze b\u0119d\u0105 mogli wr\u00f3ci\u0107 w teren bogatsi o wiedz\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 na pokonywanie znacznie trudniejszych i ambitniejszych tras. Za\u0002nim zn\u00f3w zaczn\u0105 treningi z map\u0105, musz\u0105 nauczy\u0107 si\u0119 rozumie\u0107 warstwice, rozpoznawa\u0107, gdzie jest g\u00f3ra, a gdzie d\u00f3\u0142, co cz\u0119sto ma bezpo\u015bredni wp\u0142yw na wyb\u00f3r szybszego wariantu.<\/p>\n\n\n\n PRACA Z MAP\u0104<\/strong><\/p>\n\n\n\n Warto przygotowa\u0107 \u0107wiczenia, a p\u00f3\u017aniej testy na dopasowanie lub por\u00f3wnanie fragment\u00f3w mapy ze zdj\u0119ciami lub rysunkami terenu. Dzi\u0119ki temu zawodnikom \u0142atwiej b\u0119dzie zwizualizowa\u0107 to, co widz\u0105 na mapie. Kolejnym \u0107wiczeniem mo\u017ce by\u0107 wskazanie punkt\u00f3w po\u0142o\u017conych najni\u017cej i najwy\u017cej, na podstawie dowolnej mapy (na pocz\u0105tku niech b\u0119dzie to mapa terenu znanego) lub wskazanie wszystkich obszar\u00f3w, kt\u00f3re usytuowane s\u0105 powy\u017cej lub poni\u017cej wskazanego punktu b\u0105d\u017a na tej samej wysoko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n TYM RAZEM BEZ KOMPASU<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kiedy ju\u017c zawodnicy poczuj\u0105 si\u0119 pewnie, co b\u0119dzie mie\u0107 odzwierciedlenie w bezb\u0142\u0119dnie wykonywanych \u0107wiczeniach, mo\u017cna powr\u00f3ci\u0107 w teren. Warto zacz\u0105\u0107 od przej\u015bcia (jeszcze nie przebiegni\u0119cia \u2013 to zostawmy bardziej zaawansowanym) trasy bez kompasu, co b\u0119dzie wymaga\u0142o poprawnego odczytywania warstwic, ustawiania mapy i odnajdywania si\u0119 na podstawie ukszta\u0142towania terenu. Dobrym treningiem jest tzw. \u201ewarstwic\u00f3wka\u201d, czyli trasa na mapie, na kt\u00f3rej znajduj\u0105 si\u0119 tylko elementy br\u0105zowe. Pomo\u017ce to zawodnikom rozwin\u0105\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 korzystania z warstwic, a nie z element\u00f3w liniowych.<\/p>\n\n\n\n TRUDNE PUNKTY I CZYTANIE MAPY PRZY SZYBKIM BIEGU<\/strong><\/p>\n\n\n\n Poziom pi\u0105ty i sz\u00f3sty mo\u017cna po\u0142\u0105czy\u0107 w jeden, kt\u00f3ry nazwiemy zaawansowanym. B\u0119d\u0105cy na tym poziomie zawodnicy opanowali ju\u017c wszystkie podstawowe umiej\u0119tno\u015bci czytania mapy i pozosta\u0142o im tylko rozwija\u0107 si\u0119 technicznie, poprzez realizacj\u0119 trudniejszych trening\u00f3w. Poziom pi\u0105ty polega g\u0142\u00f3wnie na opanowaniu umiej\u0119tno\u015bci czytania mapy w szybkim biegu, a od trener\u00f3w wymaga OSI\u0104GNI\u0118CIE PE\u0141NEJ KOMPETENCJI<\/strong><\/p>\n\n\n\n Stopniowy rozw\u00f3j umiej\u0119tno\u015bci technicznych jest niezwykle istotny przy rozpoczynaniu przygody z biegiem na orientacj\u0119. System poziomowy pozwala ka\u017cdemu pocz\u0105tkuj\u0105cemu pozna\u0107 t\u0119 dyscyplin\u0119 krok po kroku, co pomaga dostosowa\u0107 wyzwania do aktualnych umiej\u0119tno\u015bci zawodnika. To za\u015b jest podstaw\u0105 do czerpania rado\u015bci z wysi\u0142ku. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce osi\u0105gni\u0119cie poziomu sz\u00f3stego nie jest ko\u0144cem przygody, a zaledwie pocz\u0105tkiem kompleksowego u\u017cywania mapy. Przechodzenie z poziomu na poziom to odkrywanie kolejnych tajemnic, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej mo\u017cna zg\u0142\u0119bia\u0107, a zdobyta wiedza pozwala wchodzi\u0107 na coraz wy\u017csze stopnie zaawansowania i do\u015bwiadcza\u0107 uczucia flow.<\/p>\n\n\n\n * * *<\/strong><\/p>\n\n\n\n W artykule u\u017cywamy g\u0142\u00f3wnie s\u0142owa \u201edzieci\u201d, gdy\u017c zwykle to na tym etapie rozpoczyna si\u0119 przygod\u0119 z BnO. Warto mie\u0107 jednak na uwadze, \u017ce tak\u017ce osoby doros\u0142e poznaj\u0105ce tajniki orientacji powinny mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przej\u015bcia przez wszystkie poziomy, sprzyja to bowiem osi\u0105gni\u0119ciu pe\u0142nej kompetencji w pos\u0142ugiwaniu si\u0119 map\u0105. Osobom dobrze zaznajomionym z tym sportem artyku\u0142 mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 jako lista kontrolna umiej\u0119tno\u015bci, kt\u00f3re powinny one posiada\u0107, albo te\u017c wskaza\u0107 obszary do dalszej pracy<\/em><\/p>\n\n\n\n * * * <\/strong><\/p>\n\n\n\n Jednym z prostszych \u0107wicze\u0144 pozwalaj\u0105cych zwizualizowa\u0107 spos\u00f3b \u201epowstawania\u201d warstwic jest zabawa w tworzenie g\u00f3r z u\u017cyciem np. ziemniak\u00f3w. Ziemniaka kroimy na p\u00f3\u0142, tak aby uzyska\u0107 p\u0142ask\u0105 powierzchni\u0119. Nast\u0119pnie tak uzyskan\u0105 po\u0142\u00f3wk\u0119 kroimy w plastry o jednakowej grubo\u015bci. Na koniec ka\u017cdy z plastr\u00f3w obwodzimy lini\u0105 dooko\u0142a, zaczynaj\u0105c od najwi\u0119kszego, a kolejne, mniejsze, obrysowuj\u0105c w \u015brodku poprzedniego. W ten \u0142atwy spos\u00f3b b\u0119dziemy mogli por\u00f3wna\u0107 kszta\u0142t obiektu z map\u0105 warstwic sporz\u0105dzon\u0105 na jego podstawie.<\/em><\/p>\n\n\n\n
Poziom drugi charakteryzuje nauka odczytywania element\u00f3w pozaliniowych, skracania trasy z jednego elementu liniowego na drugi oraz u\u017cywania kompasu, czyli bieg na kierunek, z wykorzystaniem istniej\u0105cych obiekt\u00f3w. Na tym poziomie 90% trening\u00f3w technicznych b\u0119dzie odbywa\u0107 si\u0119 w lesie b\u0105d\u017a na bazie mapy sprinterskiej. Przyk\u0142adowy trening: Punkty ustawione s\u0105 w lesie, na elementach znajduj\u0105cych si\u0119 blisko dr\u00f3g, jednak tak, by nie by\u0142y widoczne. Zawodnicy trenuj\u0105 wyznaczanie punktu ataku z drogi, aby wej\u015b\u0107 na niego dok\u0142adnie. Z pocz\u0105tku punkty s\u0105 proste, z ka\u017cdym treningiem mog\u0105 one sta\u0107 nieco dalej (100-200 m), co wymaga\u0107 b\u0119dzie od trenuj\u0105cych u\u017cycia kompasu. Dla doskonalenia techniki tzw. \u201e\u015bcinania rog\u00f3w\u201d, czyli biegania przez las z jednego elementu liniowego na drugi, zawodnicy mog\u0105 biec w grupie za prowadz\u0105cym, kt\u00f3ry, pod\u0105\u017caj\u0105c drog\u0105, w pewnym momencie zaczyna schodzi\u0107 ze \u015bcie\u017cki i biec przez las w kierunku kolejnej. Zawodnicy musz\u0105 kontrolowa\u0107 map\u0119, a po ka\u017cdym takim skr\u00f3cie zmienia si\u0119 prowadz\u0105cy. Trening nazywany \u201elini\u00f3wk\u0105\u201d wymaga od zawodnika kontrolowania i mapy, i kompasu. Zamiast tradycyjnej trasy na mapie znajduje si\u0119 linia \u0142\u0105cz\u0105ca start z met\u0105 i przechodz\u0105ca przez r\u00f3\u017cne elementy (na tym etapie s\u0105 to g\u0142\u00f3wnie elementy liniowe). Punkty kontrolne s\u0105 postawione w terenie, nie ma ich jednak na mapie. Zadaniem zawodnika jest znalezienie i zapami\u0119tanie wszystkich tych punkt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.biegnaorientacje.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/BnO_UNTS.png\")
on dostosowania poziomu technicznego treningu do stopnia trudno\u015bci terenu. Na ostatnim poziomie zawodnicy spotykaj\u0105 si\u0119 z nie\u0142atwymi punktami (np. w \u015brodku lasu, z ma\u0142\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 znalezienia oczywistego punktu odniesienia) oraz d\u0142ugimi przebiegami kierunkowymi, wymagaj\u0105cymi sprawnego u\u017cywania kompasu i zdecydowanego, szybkiego wyboru wariantu. Przy takim poziomie zaawansowania zawodnik\u00f3w trenerzy musz\u0105 wykaza\u0107 si\u0119 kreatywno\u015bci\u0105 co do budowy tras. Panuje tu dowolno\u015b\u0107 w zakresie formy, map\u0105 mo\u017cna si\u0119 pobawi\u0107. Dobrymi treningami rozwijaj\u0105cymi technicznie s\u0105 np. „szwajcarka”, korytarz lub trasa zawieraj\u0105ca tzw. \u201emotylki\u201d.<\/p>\n\n\n\n